რა იცით უკულელეს შესახებ?

დღესდღეობით უკულელე — პატარა, ოთხსიმიანი ინსტრუმენტი, რომელიც მინიატურულ გიტარას ჰგავს — ისევე მჭიდროდ ასოცირდება ჰავაისთან, როგორც ჰულას ცეკვა, ყვავილების გირლიანდები და მაკადამიას კაკალი. თუმცა, ამ ინსტრუმენტის ისტორია ჰავაის კუნძულებიდან ათასობით მილის მოშორებით იწყება.

მიუხედავად იმისა, რომ ეს ინსტრუმენტი ასე პოპულარულია, ის ერთ-ერთი ყველაზე არასწორად აღქმული ინსტრუმენტია, ეს ნაწილობრივ იმით აიხსნება, რომ უკულელეს ისტორია ჰავაიდან 7 000 მილზე მეტი მანძილის მოშორებით, ატლანტის ოკეანეში მდებარე პორტუგალიის პატარა კუნძულზე დაიწყო.


უკულელეს წარმოშობა

მეთიუ უ. ჰილი, კურატორი ჯორჯიის სამხრეთის უნივერსიტეტის მუზეუმში, რომელიც წლების განმავლობაში სწავლობდა უკულელეს ისტორიას და თავადაც უკრავს მასზე, მიიჩნევს, რომ ეს ინსტრუმენტი ჰავაიზე, სავარაუდოდ, პორტუგალიის მადეირას კუნძულებიდან ჩასულმა მუშებმა ჩაიტანეს; ისინი პლანტაციის მფლობელებმა შაქრის ლერწმის პლანტაციებში სამუშაოდ დაიქირავეს.

ატლანტის ოკეანეში, აფრიკის დასავლეთ სანაპიროდან დაახლოებით 300 მილის მოშორებით მდებარე ეს კუნძულები XV საუკუნეში პორტუგალიელმა კოლონისტებმა აითვისეს და თან საკუთარი ტრადიციული მუსიკალური ინსტრუმენტებიც ჩაიტანეს. დროთა განმავლობაში, ეს ინსტრუმენტები გარდაიქმნა და ჩამოყალიბდა მადეირასთვის დამახასიათებელ, უნიკალურ ფორმებად. მათ შორის იყო „მაჩეტე“ — ოთხსიმიანი ინსტრუმენტი, რომელიც, საყოველთაო აზრით, ჰავაიური უკულელეს უახლოეს წინაპრად მიიჩნევა.

ჰილის თქმით, „ჰავაიან გაზეტის“ (Hawaiian Gazette) 1879 წლის სექტემბრის ნომერში ეწერა, რომ „მადეირადან ახლახან ჩამოსული კუნძულელები მოსახლეობას ყოველ საღამოს ქუჩის კონცერტებით ახარებდნენ“; სტატიაში ასევე აღწერილი იყო მათი „უცნაური საკრავები — გიტარისა და ბანჯოს ერთგვარი ნაზავი, რომლებიც ძალიან სასიამოვნო მუსიკას გამოსცემდა“.

ამ მუსიკალური სიახლის შესახებ მალე ჰავაის სამეფო ოჯახმაც შეიტყო, მათ შორის — მეფე დევიდ კალაკაუამ, რომელიც კუნძულებზე „მხიარული მონარქის“ (Merrie Monarch) სახელით იყო ცნობილი. თავად მუსიკოსმა კალაკაუამ უკულელეზე დაკვრა დაიწყო, სხვა ჰავაელ მუსიკოსებსაც მოუწოდა, აეთვისებინათ ეს ინსტრუმენტი და მას სამეფო შეკრებებზეც წარმოაჩენდა. იმ პერიოდში, როდესაც უცხო სახელმწიფოები ჰავაისა და წყნარი ოკეანის რეგიონზე გავლენის მოპოვებას ცდილობდნენ, კალაკაუას მიერ უკულელეს პოპულარიზაცია ჰავაის კულტურის წარმოჩენისა და ეროვნული თვითშეგნების განმტკიცებისკენ მიმართული მისი ფართო ძალისხმევის ნაწილი იყო.

ხის დამუშავებაში დახელოვნებულმა პორტუგალიელმა ემიგრანტებმა მალევე დაიწყეს ამ საკრავების დამზადება ადგილობრივი ჰავაური ხის ჯიშებისგან. პარალელურად, ჰავაელებმა ინსტრუმენტს „უკულელე“ უწოდეს. ჰავაური სიტყვები — uku და lele — ითარგმნება როგორც „რწყილი“ და „ხტომა“, რაც ქმნის მნიშვნელობას „მხტუნავი რწყილი“. არსებობს მრავალი ვერსია იმის შესახებ, თუ რატომ შეარჩიეს სწორედ ეს სახელი, თუმცა ზუსტი მიზეზი არავინ იცის.


ჰავაიდან აშშ-ის კონტინენტურ ნაწილამდე

ჰავაისა და აშშ-ის კონტინენტურ ნაწილს შორის კავშირების გაღრმავებასთან ერთად, გაიზარდა ამერიკელთა ინტერესი ჰავაური კულტურის მიმართ. 1893 წელს, ჩიკაგოს მსოფლიო გამოფენაზე, ჰავაურმა მუსიკალურმა ჯგუფმა გამართა კონცერტი უკულელეს მონაწილეობით; ჰილის თქმით, ეს იყო უკულელეს პირველი დოკუმენტურად დადასტურებული შესრულება აშშ-ის კონტინენტურ ნაწილში. ხუთი წლის შემდეგ ჰავაი შეერთებულმა შტატებმა შეიერთა. 1900 წელს ის თვითმმართველ ტერიტორიად, ხოლო 1959 წელს — აშშ-ის მე-50 შტატად იქცა.

უკულელემ განაგრძო ამერიკელი მსმენელის გულების მოგება. 1912 წელს ჰავაელი მუსიკოსები მონაწილეობდნენ ბროდვეის სპექტაკლში „სამოთხის ჩიტი“ (The Bird of Paradise). ჰილის განცხადებით, სწორედ აქედან გავრცელდა ჰავაური სიმღერები და უკულელე აღმოსავლეთ სანაპიროს კოლეჯების მუსიკალურ კოლექტივებში.
1920-იანი წლებისთვის უკულელემ ჰავაური მუსიკის ფარგლები დატოვა და პოპულარული მუსიკის სხვადასხვა ჟანრშიც დამკვიდრდა; ის ხშირად ჩანდა საკონცერტო დარბაზებსა და ვოდევილის სცენებზე.


ჰავაური მუსიკალური ტალღა კვლავ იპყრობს ამერიკას

ჰილის თქმით, დიდი დეპრესიის პერიოდში უკულელეს პოპულარობა შემცირდა — შესაძლოა იმიტომ, რომ ის აღარ შეესაბამებოდა ქვეყანაში გამეფებულ სევდიან განწყობას. თუმცა, ინსტრუმენტის პოპულარობა მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ აღდგა, როდესაც ჰავაიზე დისლოცირებულმა ჯარისკაცებმა და მეზღვაურებმა უკულელეები შინ თან ჩამოიტანეს.

1950-იან წლებში უკულელეს პოპულარიზაციას ხელი შეუწყო არტურ გოდფრიმ, რომელიც იმხანად ორ პოპულარულ ყოველკვირეულ სატელევიზიო შოუსა და ყოველდღიურ ეროვნულ რადიოგადაცემას უძღვებოდა. გოდფრი სიამოვნებით უკრავდა უკულელეზე და ეთერში მის ღირსებებზე საუბრობდა. 1950 წელს მან წაიყვანა კიდეც ხანმოკლე სატელევიზიო გადაცემა სახელწოდებით „არტურ გოდფრი და მისი უკულელე“, რომელშიც მაყურებელს ინსტრუმენტზე დაკვრის 15-წუთიან გაკვეთილებს სთავაზობდა. „უკულელეს დიდების დარბაზის“ (სადაც გოდფრიც არის შეყვანილი) მონაცემებით, „იმ წლებში ყველა ტიპის უკულელეს გაყიდვები მკვეთრად გაიზარდა; გოდფრის მხარდაჭერამ კი ხელი შეუწყო პლასტმასის უკულელეების ახალი მოდელების მილიონობით ეგზემპლარის რეალიზაციას“.

უკულელემ „ბითლზის“ წევრი ჯორჯ ჰარისონიც კი მოხიბლა. ცნობილი იყო, რომ ის დიდი რაოდენობით ყიდულობდა ამ ინსტრუმენტს და მეგობრებს ჩუქნიდა. „ზოგჯერ, როცა ჯორჯს სახლში ვსტუმრობდით, ვახშმის შემდეგ უკულელეები გამოჰქონდათ ხოლმე“, — იხსენებდა პოლ მაკარტნი 2002 წელს გამართულ საზეიმო კონცერტზე.

მას შემდეგ, რაც ჰავაიზე პოპულარობა მოიპოვა, საუკუნეზე მეტი გავიდა, თუმცა ახალი თაობები კვლავ აღმოაჩენენ უკულელეს ხიბლს. ჰილის თქმით, ინსტრუმენტის პოპულარობის მორიგი აღმავლობა COVID-19-ის პანდემიის პერიოდს დაემთხვა, როდესაც ბევრი ამერიკელი სახლში იყო ჩაკეტილი და ახალ ჰობის ეძებდა.

„ეს ნამდვილად ხალხის ინსტრუმენტია“, — ამბობს ჰილი. — „ის ხელმისაწვდომია და ადამიანებს არ აშინებთ მასზე დაკვრის მცდელობა“.