ნოეს კიდობანი - მითი თუ რეალობა 🤔

საუკუნეების განმავლობაში მკვლევრები იკვლევდნენ უამრავ რამეს, მთებს, ნავის ფორმის გეოლოგიურ წარმონაქმნებსა და უძველესი ხის ფრაგმენტებს იმ იმედით, რომ ისტორიაში ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ დაკარგულ ობიექტს — ნოეს კიდობანს — მიაკვლევდნენ. თუმცა, დღემდე ვერცერთმა ასეთმა განაცხადმა ვერ გაუძლო შემოწმებას.

მართალია, კიდობნის პოვნა ვერ მოხერხდა, მაგრამ წარღვნის შესახებ თქმულების წარმოშობა ხელშესახებ მინიშნებებს გვაძლევს. გეოლოგებმა და არქეოლოგებმა უძველეს სამყაროში მომხდარი კატასტროფული წყალდიდობების მრავალი მტკიცებულება აღმოაჩინეს; ამასთანავე, ლურსმნული დამწერლობის ფირფიტები ცხადყოფს, რომ მესოპოტამიაში ბიბლიური წარღვნის შესახებ ძველაღთქმისეული თხრობის მსგავსი ისტორიები ბიბლიური ტექსტის შექმნამდე საუკუნეებით ადრეც არსებობდა.

შესაძლოა თუ არა, რომ ამ წარღვნის ისტორიის მიღმა რეალური უძველესი კატასტროფა იმალებოდეს?

ნოეს კიდობნის ძიების ადრეული მცდელობები

ბიბლიის „დაბადების“ წიგნში ნათქვამია, რომ კიდობანი „არარატის მთებზე“ გაჩერდა, თუმცა კონკრეტული მწვერვალი მითითებული არ არის. ამ გაურკვევლობამ საფუძველი ჩაუყარა საუკუნეების განმავლობაში მიმდინარე მცდელობებს კიდობნის ადგილმდებარეობის დასადგენად. ჯერ კიდევ V საუკუნეში, სომეხი ისტორიკოსის ფავსტოს ბუზანდის ტექსტში აღწერილია IV საუკუნის ეპისკოპოსის, იაკობ ნისიბისელის მიერ არარატად წოდებულ მთაზე ასვლის ამბავი; ეს მთა მდებარეობდა გორთუკში (Gortouk) — ტერიტორიაზე, რომელიც დღეს სამხრეთ-აღმოსავლეთ თურქეთს ეკუთვნის. თქმულების თანახმად, იაკობი მწვერვალს უახლოვდებოდა, როდესაც ანგელოზმა მას გზის გაგრძელება აუკრძალა და კიდობნის ნაწილი გადასცა.

XIII საუკუნის დომინიკელმა ბერმა, ვინსენტ ბოვეელმა, აღწერა კიდობანი, რომელიც, როგორც ჩანს, სულ სხვა არარატის მთაზე — გაცილებით ჩრდილოეთით, შუა საუკუნეების სომხეთის დედაქალაქ ანისთან (დღევანდელი ჩრდილო-აღმოსავლეთ თურქეთი) მდებარეობდა. მისი გადმოცემით, ერთმა უსახელო ბერმა მწვერვალზე ასვლა არაერთხელ სცადა, ვიდრე საბოლოოდ კიდობნამდე არ მიაღწია და მისი ერთი ძელი არ წამოიღო.

რამდენიმე ათეული წლის შემდეგ ვენეციელმა ვაჭარმა და მოგზაურმა მარკო პოლომ თავის ცნობილ ნაშრომში — „მარკო პოლოს მოგზაურობა“ — აღწერა კიდობანი, რომელიც, სავარაუდოდ, იმავე სომხურ მთაზე მდებარეობდა. „სწორედ სომხეთის ამ მხარეში, ერთ-ერთი დიდი მთის მწვერვალზე მდებარეობს ნოეს კიდობანი“, — წერდა იგი, თუმცა დასძენდა, რომ მწვერვალთან მუდმივად იმდენად დიდი თოვლის საფარი იყო, რომ „იქ ასვლა არავის შეეძლო“.

არარატის მთის დალაშქვრა

საუკუნეების შემდეგ, მკვლევრებმა დალაშქრეს მთა, რომელიც, სავარაუდოდ, იგივე იყო, რაც მარკო პოლომ აუვალად მიიჩნია. 1829 წელს გერმანელმა ნატურალისტმა ფრიდრიხ პაროტმა განახორციელა არარატის მთაზე პირველი დოკუმენტირებული ასვლა; მთა მდებარეობს ტერიტორიაზე, რომელიც ისტორიულად სომხეთს ეკუთვნოდა, დღეს კი თურქეთის ნაწილია.

მას სხვა მთამსვლელებიც მიჰყვნენ. 1876 წელს ბრიტანელმა ისტორიკოსმა და პოლიტიკოსმა ჯეიმს ბრაისმა მთის ფერდობზე, ზღვის დონიდან 13 000 ფუტზე (დაახლოებით 4000 მეტრზე) მეტ სიმაღლეზე, დამუშავებული ხის ნაჭერი აღმოაჩინა და მისი ფრაგმენტი თან წაიღო; თან ხუმრობდა, რომ „არავინ არის ვალდებული უარყოს საკუთარი რელიქვია“.
1950-იან და 1960-იან წლებში ფრანგმა მკვლევარმა ფერნანდ ნავარამ განაცხადა, რომ არარატის მყინვარული ყინულის ქვეშ ხომალდის კონტურები შენიშნა და უკან იმ ხის ნაჭრებით დაბრუნდა, რომლებიც, მისი მტკიცებით, სწორედ ამ ხომალდს ეკუთვნოდა. თუმცა, რადიოკარბონულმა ანალიზმა აჩვენა, რომ ხე დაახლოებით ახ. წ. III–VIII საუკუნეებით თარიღდებოდა, რაც ათასობით წლით გვიანდელი პერიოდია იმისთვის, რომ ეს ნოეს კიდობანი ყოფილიყო.

შესაძლებელია თუ არა ნოეს კიდობნის იდენტიფიცირება?

კიდობნის კვალის ძიება გრძელდება. 2026 წელს მკვლევრებმა ბურღვითი სამუშაოები დაიწყეს დურუპინარის წარმონაქმნზე — არარატის მთიდან სამხრეთით, დაახლოებით 20 მილის (32 კმ-ის) მოშორებით მდებარე ნავის ფორმის გეოლოგიურ ობიექტზე — და ლაბორატორიული ანალიზისთვის ასობით ნიმუში აიღეს.

თუმცა, უძველესი ხის გემის აღმოჩენაც კი არ ნიშნავს, რომ საიდუმლო აუცილებლად გაიხსნება. რადიოკარბონული დათარიღების მეთოდით შესაძლებელია მხოლოდ სავარაუდო პერიოდის დადგენა და არა კონკრეტული თარიღის, — განმარტავს ჯოდი მაგნესი, ჩრდილოეთ კაროლინის უნივერსიტეტის (ჩეპელ-ჰილი) კლასიკური და ბიბლიური არქეოლოგიის სპეციალისტი.

უფრო მნიშვნელოვანია ის, რომ ხის მასალის სიძველის დადასტურების შემთხვევაშიც კი, „არ არსებობს მისი ნოესთან დაკავშირების გზა, — ამბობს მაგნესი, — რადგან არ ვიცით, არსებობდა თუ არა ის საერთოდ, და თუ არსებობდა — როდის ცხოვრობდა“.

მაგნესი ხუმრობით აღნიშნავს, რომ ამის უტყუარი მტკიცებულებისთვის საჭირო იქნებოდა ისეთი უძველესი გემის პოვნა, რომელსაც ექნებოდა ავთენტური, იმავე ეპოქაში გაკეთებული წარწერა: „ეს არის ნოეს კიდობანი“.

სიტუაციას ართულებს ისიც, რომ ახლო აღმოსავლეთის უძველეს ლიტერატურაში ნოე არ ყოფილა წარღვნას გადარჩენილი ერთადერთი პერსონაჟი; უფრო ადრეულ თქმულებებში სხვა გმირები ფიგურირებენ.

„წიგნში „დაბადება“ მოცემულია წარღვნის შესახებ იმ ისტორიის მხოლოდ ერთი ვერსია, რომელიც დიდი ხნის განმავლობაში იყო გავრცელებული“, — ამბობს მაგნესი. ეს კი სხვა კითხვას ბადებს: ნაცვლად იმისა, თუ სად შეიძლება იყოს ნოეს კიდობანი, რა რეალური მოვლენა (თუკი ასეთი საერთოდ არსებობდა) დევს ბიბლიური თქმულების საფუძველში?

წარღვნის შესახებ არსებული თქმულებები, ნოემდე

დევიდ მონტგომერი, ვაშინგტონის უნივერსიტეტის გეომორფოლოგი და წიგნის — „კლდეები არ ცრუობენ: გეოლოგი იკვლევს ნოეს წარღვნას“ — ავტორი, ბიბლიურ თხრობას „ბაბილონური წარმოშობის გადმოცემას“ უწოდებს, რომელიც მესოპოტამიაში საუკუნეების განმავლობაში გავრცელებული წარღვნის შესახებ არსებული ისტორიების გავლენით ჩამოყალიბდა.

„გილგამეშის ეპოსში“ წარღვნას გადარჩენილ უტნაპიშტიმს მოსალოდნელი სტიქიის შესახებ აფრთხილებენ; იგი აგებს ხომალდს, ბორტზე აჰყავს ოჯახი და ცხოველები, ხმელეთის საძიებლად ფრინველებს უშვებს, ხოლო წყლის დაწევის შემდეგ მსხვერპლს სწირავს. შემორჩენილია მესოპოტამიური წარღვნის სხვა, ბიბლიამდელი თქმულებებიც, მათ შორის — აქადური ეპოსი „ატრაჰასისი“ და შუმერული „თქმულება წარღვნის შესახებ“, რომელშიც ნოეს ანალოგიურ ფიგურას მეფე ზიუსუდრა წარმოადგენს.

„მესოპოტამიური წარღვნის ეს ბიბლიამდელი თქმულებები ზრდის იმის ალბათობას, რომ ბიბლიური თხრობის საფუძველი რეალური წარღვნა ან წარღვნათა სერია გახდა“, — აღნიშნავს მონტგომერი.

გლობალური წარღვნა თუ რეგიონული კატასტროფა?

დაბადების წიგნში აღწერილი წარღვნა გლობალური მასშტაბისაა: წყალი ფარავს მთებს, ხოლო კიდობნის გარეთ მყოფი ხმელეთის ყველა ცოცხალი არსება იღუპება. თუმცა, გეოლოგიური მონაცემები სულ სხვა სურათს გვიჩვენებს. „დაზუსტებით ვიცით, რომ ეს არ ყოფილა გლობალური წარღვნა, — ამბობს მონტგომერი. — ეს მოსაზრება ჯერ კიდევ საუკუნეზე მეტი ხნის წინ უარყვეს, როდესაც გეოლოგიურმა მეცნიერებამ საბოლოოდ უარყო ინტერპრეტაციის ეს კონკრეტული ვერსია“.

საინტერესოა, რომ, როგორც ის აღნიშნავს, „ადრეული მკვლევრების უმეტესობა, რომელთა ნაშრომებმაც დაადასტურა გლობალური წარღვნის დამადასტურებელი რეალური მტკიცებულებების არარსებობა, ქრისტიანი სასულიერო პირები იყვნენ“. მათ შორის იყო უილიამ ბაკლენდი — XIX საუკუნის ანგლიკანი მღვდელი და ოქსფორდის უნივერსიტეტის გეოლოგიის პირველი პროფესორი, რომელიც თავდაპირველად ბრიტანეთის ტერიტორიაზე არსებულ ხრეშის ფართო დანალექებს ნოეს წარღვნას მიაწერდა. თუმცა, მისმა საკუთარმა საველე კვლევებმა აჩვენა, რომ ეს დანალექები რამდენიმე ცალკეული მოვლენის შედეგი იყო.

მაგრამ გლობალური წარღვნის გამორიცხვა არ ნიშნავს კატასტროფული რეგიონული წარღვნის გამორიცხვას. მონტგომერი მიუთითებს „გეოლოგიურად სარწმუნო ორ ახსნაზე“. ერთ-ერთი შესაძლო წყაროა ტიგროსისა და ევფრატის ხეობა, სადაც პრეისტორიულ ხანაში ხშირი იყო მასშტაბური წყალდიდობები. როდესაც „ეს მდინარეები ნაპირებს გადმოდიოდა“, — ამბობს მონტგომერი, — მიმდებარე დაბლობი „აბაზანასავით ივსებოდა წყლით და ადგილობრივი მოსახლეობისთვის ცნობილ სამყაროს ფარავდა“.

მეორე ვერსია, როგორც მონტგომერი აღნიშნავს, უფრო ჩრდილოეთით მდებარეობს. გეოლოგებმა უილიამ რაიანმა და უოლტერ პიტმენმა წამოაყენეს ჰიპოთეზა, რომ ათასობით წლის წინ ხმელთაშუა ზღვის წყლებმა გადალახა ბოსფორის სრუტე, დატბორა დაბლობი ხეობა და მტკნარწყლიანი დიდი ტბა გარდაქმნა იმად, რასაც დღეს შავ ზღვას ვუწოდებთ. მიუხედავად იმისა, რომ ზოგიერთმა მკვლევარმა ეჭვქვეშ დააყენა ეს მოსაზრება, რაიანმა და პიტმენმა ივარაუდეს, რომ ამ ზღვის სანაპიროებზე მცხოვრები ადრეული თემები იძულებულნი გახდნენ, ადგილები დაეტოვებინათ, ხოლო ზოგიერთმა მცხოვრებმა კატასტროფის შესახებ მოგონებები მესოპოტამიაში წაიღო.

მონტგომერის თქმით, ნებისმიერმა ამ სცენარმა შეიძლება საფუძველი ჩაუყარა ბიბლიურ თხრობას წარღვნის შესახებ, თუმცა იმის დადგენა, თუ რომელი მათგანია რეალური, ნაკლებად სავარაუდოა. შესაძლოა, ისინი ერთმანეთს არც კი გამორიცხავდნენ. შავი ზღვის ადრეული წარღვნის შესახებ არსებულ მოგონებებს შესაძლოა გამოხმაურება ეპოვა წყალდიდობებისადმი მიდრეკილ მესოპოტამიაში რამდენიმე სავარაუდო უძველესი წყალდიდობისა და მისი დასაწყისის ზეპირი ტრადიციის კვალის მიკვლევის შესაძლებლობის არარსებობის გათვალისწინებით, მონტგომერი ეჭვობს, რომ ბიბლიური ისტორიის უკან მდგომი კატასტროფა ან კატასტროფები ოდესმე საბოლოოდ იქნება იდენტიფიცირებული.


🍀 საინტერესოა თქვენ რას ფიქროთ ამ საკითხზე 🤔